Binnen de diensten medische beeldvorming en andere, connexe, diensten waar beeldvorming met röntgentoepassingen wordt toegepast kan een arts-practicus de praktische aspecten van een medische blootstelling delegeren.
De personen die dergelijke taken op zich mogen nemen, worden hiervoor door de regelgeving van de medische en paramedische beroepen aangeduid. Het gaat concreet over:
- Technologen medische beeldvorming;
- Verpleegkundigen;
- Personen met een (partiële) derogatie als technoloog medische beeldvorming;
- Mondhygiënisten voor wat betreft dentomaxillofaciale beeldvorming.
Naar deze personen wordt in het besluit medische blootstellingen gerefereerd als gemachtigden.
Dit besluit voorziet ook dat alle gemachtigden een opleiding stralingsbescherming moeten volgen. Deze opleiding is specifiek gericht op medische blootstellingen, dus concreet blootstellingen van patiënten, begeleiders en verzorgers (bijv. een ouder), vrijwilligers en deelnemers aan een bevolkingsonderzoek.
De instroom binnen de diensten medische beeldvorming is echter heterogeen wat de opleiding stralingsbescherming betreft. Hieronder kan u een overzicht vinden van de vereisten per groep.
Juridisch kader:
Op 1 september 2025 trad de herziening van het besluit medische blootstellingen in werking. Artikel 85 van dit besluit bepaald dat gemachtigden een opleiding moeten volgen van minstens het niveau niet-universitair hoger onderwijs. In de bijhorende bijlages IIIA-IIIE worden de vereisten per modaliteit voor die basisopleiding uiteengezet: Blootstelling van patiënten: basisopleiding en permanente vorming voor gemachtigden.
Let op: naast de opleiding voor gemachtigden, dienen alle personen die professioneel blootgesteld kunnen worden aan ioniserende straling ook de nodige informatie en opleiding in dat kader te krijgen. Hierbij ligt de nadruk op het beschermen van zichzelf, anderen en de omgeving en niet zo zeer de patiënt die een onderzoek ondergaat.
Technologen medische beeldvorming
Opleiding gestart voor 1/9/2025
Een technoloog die in dienst wordt genomen hoeft geen bijkomende basisopleiding stralingsbescherming als gemachtigde te volgen.
Opleiding gestart vanaf 1/9/2025
De Belgische bacheloropleidingen “Technoloog medische beeldvorming” voldoen niet meer standaard aan de voorwaarden wat de opleiding stralingsbescherming voor gemachtigden voor het gebruik van röntgenstralen voor medische beeldvorming van het besluit medische beeldvorming betreft. Dit is afhankelijk van de modules aangeboden door de hogeschool en de keuzes van de student.
Een bacheloropleiding in medische beeldvorming en radiotherapie gevolgd in het buitenland
Een basisopleiding in medische beeldvorming en radiotherapie die in het buitenland werd gevolgd, moet eerst worden geverifieerd voordat de gemachtigde kan starten binnen de dienst medische beeldvorming. Een betrokken onderwijsinstelling of hogeschool kan beoordelen of de opleiding die de gemachtigde gevolgd heeft, voldoet aan de vereisten omschreven in het KB medische blootstellingen.
Technologen medische beeldvorming in opleiding
Een technoloog medische beeldvorming in opleiding die stage volgt binnen een dienst radiologie of een connexe dienst, dient in een eerste fase direct begeleid te worden en kan dan na een positieve evaluatie bepaalde handelingen zelfstandig uitvoeren. Er dient echter steeds een opgeleide gemachtigde of vergunde arts op de dienst aanwezig te zijn om de technoloog in opleiding te kunnen ondersteunen in geval van vragen of problemen.
Verpleegkundigen
Verpleegkundigen voeren handelingen medische beeldvorming uit na delegatie van een arts of tandarts. Het is echter zo dat deze delegatie niet mogelijk is voor alle verschillende profielen verpleegkundigen. Dit wordt bepaald op basis de desbetreffende KB’s die onder de verantwoordelijkheid van de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu vallen. Meer informatie via: Beoefenaars van de verpleegkunde.
De primaire vereiste om op te treden als gemachtigde is dus dat een arts of tandarts handelingen medische beeldvorming mag delegeren aan de desbetreffende verpleegkundige. Bijkomend is voor beeldvorming met ioniserende straling een extra opleiding stralingsbescherming noodzakelijk.
Het opleidingspakket stralingsbescherming zit typisch niet in de basisopleiding van een verpleegkundige. De meeste verpleegkundigen dienen deze opleiding nog te volgen wanneer zij starten op een dienst radiologie of een connexe dienst (cathlab, ok, …). Meer informatie via: Gemachtigden.
De verpleegkundigen die optreden als gemachtigden bij medische-radiologische handelingen moeten zo snel mogelijk de opleiding stralingsbescherming starten en dit ten laatste 1 jaar na indiensttreding.
Enkel verpleegkundigen die de opleiding stralingsbescherming gevolgd hebben en geslaagd zijn voor de kennisproef mogen enkel zelfstandig gedelegeerde handelingen in het kader van een medische blootstelling uitvoeren.
Zolang de opleiding niet afgerond is kunnen zij deze handelingen stellen onder direct toezicht van een opgeleide gemachtigde of vergunde arts. Deze inoefeningsperiode dient zo kort mogelijk te zijn.
Stage tijdens opleiding verpleegkunde
Verschillende basisopleidingen verpleegkundige voorzien de mogelijkheid om stage te lopen op de dienst radiologie. Dit kan een kijkstage zijn maar ook een praktijkstage.
De opleiding stralingsbescherming voor gemachtigden zit echter niet in de standaard bachelor-master opleiding voor verpleegkundigen.
Indien de stagiair-verpleegkundige actief deelneemt aan de beeldvorming op de dienst is het verplicht dat deze stage onderdeel uitmaakt van een opleiding stralingsbescherming. Het is de desbetreffende hogeschool die zal bepalen welke theoretische modules voorafgaandelijk aan de stage dienen gevolgd te worden.
Wanneer de verpleegkundige-stagiair de opleiding stralingsbescherming voor gemachtigden gevolgd heeft, kan de stage op dezelfde manier verlopen als voor de technologen medische beeldvorming in opleiding.
De stagiair-verpleegkundige die de opleiding stralingsbescherming niet heeft afgerond kan enkel actief deelnemen aan de handelingen medische beeldvorming onder direct toezicht van een opgeleide gemachtigde of vergunde arts.
Jobstudenten
Studenten moeten tijdens een tewerkstelling als jobstudent ook aan de hierboven beschreven voorwaarden voldoen. Concreet betekent dit dat zelfstandig werken enkel mogelijk is als de opleiding stralingsbescherming (theorie en praktijk) volledig afgerond is. Handelingen uitvoeren onder direct toezicht van een opgeleide gemachtigde of vergunde arts kan enkel indien dit deel uitmaakt van een officiële stage en dus binnen een opleidingsprogramma van een hogeschool valt.