Organisatie van de controle en het toezicht op de nucleaire veiligheid in de grote Belgische nucleaire installaties
| Index |
|
|
1. Samenvatting
Het FANC (Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle) is verantwoordelijk voor het toezicht en de controle van de overheid wat stralingsbescherming en nucleaire veiligheid betreft in al de Belgische nucleaire installaties.
België telt meerdere duizenden nucleaire installaties, gaande van de kerncentrales van Doel en Tihange, splijtstoffabrieken, onderzoekscentra, universiteiten, ... tot ziekenhuizen en tandartspraktijken.
Een eerste vorm van overheidscontrole op deze installaties gebeurt bij het aanvragen van een vergunning en bij de oplevering van de installatie.
Verder worden er inspecties en controles uitgevoerd door het FANC en door de erkende instellingen onder de verantwoordelijkheid en in opdracht van het FANC. Deze inspecties en controles dienen om na te gaan dat de activiteiten uitgevoerd door de uitbater op een veilige wijze gebeuren. Ze worden op diverse niveaus en door diverse instanties uitgevoerd.
Bijkomend aan voormelde veiligheidscontroles, voert het FANC ook nog inspecties uit met betrekking tot materies als non-proliferatie van splijtstoffen, de fysieke beveiliging van de radioactieve stoffen die op de nucleaire sites opgeslagen liggen of vervoerd worden, ....
Dit informatiedossier geeft toelichting bij de organisatie van de controle en het toezicht op de nucleaire veiligheid in de grote Belgische nucleaire installaties (de nucleaire installaties van klasse I) en legt de verschillende taken uit die de uitbater, de erkende instelling (1) en het FANC hierin hebben.
Terug naar boven2. Organisatie van de controle en het toezicht op de nucleaire veiligheid in de Belgische nucleaire installaties
De controle en het toezicht op de nucleaire veiligheid in de Belgische nucleaire installaties van klasse 1 gebeuren in verschillende fases en op verschillende niveaus.
De Belgische installaties van klasse 1 zijn:
- De nucleaire productie van elektriciteit in Doel ( 4 kerncentrales)
- De nucleaire productie van elektriciteit in Tihange (3 kerncentrales)
- Het Instituut voor RadioElementen (IRE) te Fleurus
- Het Instituut van ReferentieMaterialen en -Metingen (IRMM) te Geel
- Het Studiecentrum voor Kernenergie (SCK•CEN) te Mol
- De producenten voor nucleaire splijtstof Belgonucleaire (BN) en FBFC-International te Dessel
- De reactor Thetis van de Universiteit Gent
- Belgoprocess (BP) te Dessel, die al het radioactief afval verwerkt
2.1. Oprichtings- en exploitatievergunning en oplevering van de installatie
De eerste fase van overheidscontrole gebeurt vooraleer een nucleaire installatie zijn activiteiten kan starten of kan wijzigen. Elke nucleaire installatie van klasse 1 dient te beschikken over een oprichtings- en exploitatievergunning. Vooraleer deze vergunning afgeleverd wordt, wordt de aanvraag onderworpen aan een grondige studie en evaluatie waarbij alle aspecten aangaande de nucleaire veiligheid bekeken worden. Hierbij wint het FANC diverse adviezen in van o.a. de lokale overheden, de internationale overheden, de erkende instellingen, ... . Uiteindelijk brengt de Wetenschappelijke Raad (2) een advies uit over de aanvraag. Bij positief advies wordt de vergunning uiteindelijk verleend door de Koning.
Na het afleveren van deze oprichtings- en exploitatievergunning dient, vóór de inbedrijfstelling van de installatie, een oplevering van de installatie te gebeuren. Hierbij wordt door de EI en het FANC nagegaan of de installatie conform is met de voorwaarden uit de oprichtings- en exploitatievergunning.
Ook voor de stopzetting van activiteiten of voor de ontmanteling van de bestaande nucleaire installaties van klasse 1 is een specifieke vergunning vereist met de daarbij horende controles betreffende de nucleaire veiligheid.
2.2. Controle tijdens uitbating : controle op verscheidene niveaus door verschillende instanties
De volgende fase is de controle tijdens de uitbating van de installatie. Deze gebeurt op verscheidene niveaus en door verschillende instanties. De organisatie van deze controles is schematisch weergegeven in onderstaande figuur.
Een eerste niveau is de dienst voor fysische controle (FC) van de exploitant. De dienst voor FC is algemeen belast met het toezicht over de nodige maatregelen om de naleving te verzekeren van de regelgeving ter bescherming van de werknemers, de bevolking en het leefmilieu. De dienst voor FC heeft ondermeer als opdracht het onderzoek en de controle van de beschermingsmiddelen, het onderzoek en de goedkeuring van ontwerpen of wijzigingen aan de installatie, de studie en nodige maatregelen bij elk incident of ongeval, enz...
Het tweede niveau bestaat uit de systematische controles van de erkende instelling. Deze controles worden op regelmatige basis uitgevoerd. In functie van de installatie is deze controle quasi dagelijks tot enkele malen per trimester. Zo is bv. voor de kerncentrales van Doel en Tihange een specifieke, door het FANC erkende deskundige van de EI aangewezen om de controle in uitbating uit te voeren. De organisatie van deze controles is zodanig dat er quasi dagelijks een deskundige van de EI aanwezig is op de site van de kerncentrales. Deze deskundigen van de EI worden op hun beurt ondersteund door een aantal andere experten van de EI met een grondige expertise en ervaring in specifieke domeinen zoals bv. instrumentatie, noodplanning, kritikaliteitsstudies,... De taken van de EI bestaan onder meer uit de controle op de goede werking van de dienst FC, de oplevering van de nieuwe of gewijzigde installaties, de controle en de voorafgaande goedkeuring van de beslissingen van de dienst voor FC voor een zeker aantal aspecten, ...
Het derde niveau van controle wordt uitgevoerd door het FANC, dat tevens bevoegd is voor het toezicht op de goede werking van de erkende instellingen. De inspecties van het FANC worden uitgevoerd door nucleaire inspecteurs. Deze inspecteurs hebben een ruimere bevoegdheid dan de deskundigen van de EI, beschikken -indien nodig- over handhavingsmiddelen en hebben eveneens een aantal bevoegdheden als officier van gerechtelijke politie. Dit laat hen toe om, indien nodig, dringende maatregelen te nemen ter bescherming van de werknemers, de bevolking of het milieu. De nucleaire inspecteurs alsook de andere experten binnen het FANC zijn niet specifiek toegewezen aan een specifieke site of installatie. De expertise en de ervaring van de inspecteurs en experten wordt gebruikt waar nodig om op een zo efficiënt mogelijke manier te werk te gaan. De inspecties van het FANC zijn aanvullend op de controles van de EI: het is dus zeker niet de bedoeling dat het FANC de taken van de EI nog eens opnieuw uitvoert.
Om deze controles op de verschillende niveaus optimaal te laten werken, zijn er periodiek overlegvergaderingen tussen het FANC en de EI, tussen het FANC en de uitbater, alsook tussen de EI en de uitbater. Tijdens deze overlegvergaderingen worden specifieke punten behandeld en worden voor bepaalde knelpunten de nodige acties vastgelegd. Het FANC levert aan de EI de nodige ondersteuning bij het uitvoeren van hun taken.
Dit kan gaan van een gecombineerde inspectie samen met één van de deskundigen van de EI tot het opzetten van een gezamenlijke inspectiecampagne om een specifiek punt te benadrukken. Wanneer via deze inspecties en controles problemen, tekortkomingen of inbreuken opgespoord worden, moeten deze geëvalueerd worden, indien nodig door de E.I. aan het FANC gerapporteerd worden en bijgestuurd worden door de uitbater.
Indien de bijsturingen of rechtzettingen niet kunnen bekomen worden door de E.I., of in dringend geval, verwittigt de E.I. het FANC en schakelt het FANC eventueel haar gerechtelijke bevoegdheden in om dit af te dwingen. Naargelang de ernstgraad en het potentiële risico kan dit gaan om correctieve acties (zie bijvoorbeeld de audit van Electrabel), een onmiddellijke geldheffing, een administratieve geldboete, een strafrechtelijke vervolging (pro-justitia), zegels leggen op inrichtingen/installaties (zie bijvoorbeeld het bestralingsongeval te Sterigenics), voorwerpen, toestellen of stoffen.
2.3. Specifieke controles en andere opdrachten van het FANC
Het FANC treedt voornamelijk op voor aspecten die niet onder de bevoegdheid vallen van de EI of voor zaken waar de politionele bevoegdheid van de nucleaire inspecteurs van het FANC vereist is. Enkele voorbeelden verduidelijken dit:
- De inspecteurs van het FANC zijn specifiek bevoegd voor de inspecties naar aanleiding van incidenten of ongevallen. In deze situaties kan het optreden van de inspecteurs van het FANC vereist zijn om onmiddellijk de nodige maatregelen op te leggen voor de bescherming van de werknemers, het publiek en het milieu. Het FANC is in deze situaties eveneens verantwoordelijk voor de communicatie naar het publiek, de politieke wereld, alsook de gerechtelijke wereld indien dit nodig is;
- De inspecties in het kader van de “safeguards” (non-proliferatie van splijtstoffen) en de fysieke beveiliging van de radioactieve stoffen die op de nucleaire sites opgeslagen liggen of vervoerd worden;
- De opdrachten door de parketten gegeven aan de nucleaire inspecteur in het kader van gerechtelijke onderzoeken;
- Het behandelen van syndicale problemen in nucleaire bedrijven;
- Het onderzoeken van schriftelijke of mondelinge klachten ingediend tegen een exploitant van een nucleaire installatie door werknemers, omwonenden, ...zie hiervoor bijvoorbeeld het informatiedossier omtrent de bescherming van de werknemers op het SCK•CEN;
- Het behandelen van klachten ingediend over de werking van de E.I.;
- De opdrachten specifiek voor officieren van gerechtelijke politie: het afnemen van verhoren, het opstellen van een pro-justitia, het verzegelen van een installatie,
- Een team van experten houdt permanent toezicht op de radioactiviteit in ons leefmilieu en de voedselketen
- Het beheer van het TELERAD-netwerk, dat continu de radioactiviteit in de lucht en het rivierwater over heel België opmeet ;
- In het kader van het nucleaire noodplan en de noodplanoefeningen nemen experten van het FANC deel in verscheidene adviescellen binnen het federaal crisiscentrum en werken ze mee aan het opstellen en bijwerken van deze noodplannen.
Buiten de grote installaties van klasse I bestaan er duizenden andere installaties van klasse 2 (bv. een afdeling radiotherapie in een ziekenhuis, een deeltjesversneller, ...) en klasse 3 (bv. een tandartskabinet met een Röntgentoestel) zijn. Voor deze installaties bestaat een gelijkaardige structuur van controle en toezicht.
Het FANC stelt hiervoor specifieke inspectieprogramma's op, die in functie van de tijd en afhankelijk van de objectieven en prioriteiten, welbepaalde aspecten binnen op voorhand vastgelegde groepen van installaties behandelen. Enkele voorbeelden van deze gerichte inspectiecampagnes zijn:
- De ziekenhuiscampagne, waar multidisciplinaire teams van artsen, ingenieurs en stralingsfysici de aspecten rond stralingsbescherming in de ziekenhuizen tot in detail bekijken.
- Inspectiecampagne bij de tandartsen.
- Werftoepassingen (industriële gammagrafie en radiografie)
- Inspectiecampagne binnen de grotere klasse 2 installaties betreffende de veiligheidsuitrustingen
3.Opvolging van de effectiviteit van het inspectie- en controlesysteem
Het FANC dient de effectiviteit van bovenvermelde inspecties en controles na te gaan en te evalueren wat de resultaten van het gehele inspectie- en controlesysteem “op het terrein” zijn. Dit gebeurt onder meer tijdens de overlegvergaderingen met de EI en wordt benadrukt door de complementaire samenwerking van het FANC met de EI.
De inspecties en controles uitgevoerd door de EI en het FANC zijn een gericht “assessment” van de activiteiten van de uitbater om eventuele problemen, tekortkomingen of inbreuken t.o.v. de verplichtingen van de uitbater aan het licht te brengen. Zij ontheffen de uitbater op geen enkele wijze van zijn fundamentele en volledige verplichting en verantwoordelijkheid om de veiligheid van zijn installaties en de bescherming van zijn werknemers, de bevolking en het leefmilieu te garanderen. De inspecties en controles kunnen het volgende inhouden: onderzoeken, studies, waarnemingen, metingen, testen afgenomen door of namens het FANC/de E.I. om na te gaan dat materialen, componenten, systemen en structuren, evenals operationele activiteiten, processen, procedures en bekwaamheden en prestaties van betrokken personen overeenstemmen met de voorschriften van de reglementering qua ioniserende stralingen, de uitbatingsvoorwaarden uit de vergunningen en de veiligheid in het algemeen.
De lessen die geleerd worden uit deze inspecties en controles kunnen aanleiding geven tot het aanpassen en/of verduidelijken van de bestaande regelgeving of tot het wijzigen van de oprichtings-en uitbatingsvergunningen van de uitbaters.
4. Besluit
De algemene opdracht van het FANC bestaat uit het toezicht op een zo optimaal mogelijke bescherming van de werknemers, de bevolking en het leefmilieu tegen de gevaren van ioniserende stralingen.
Deze opdracht wordt op verscheidene niveaus gerealiseerd : voorafgaande vergunningen, oplevering van de installaties door de EI, technische en systematische controles en inspecties door de EI, inspecties en controles door het FANC, specifieke inspectiecampagnes, aanpassing en/of verduidelijking van de reglementering, ....
Aanvullend heeft het FANC nog andere controletaken waarvoor enkel het FANC bevoegd is, zoals bvb. specifieke inspecties en controles n.a.v. incidenten en ongevallen, de controles in het kader van safeguards, toezicht op de goede werking van de EI,...
Tevens worden de informatiestromen tussen de E.I. en het FANC zo optimaal als mogelijk gehouden door regelmatige overlegvergaderingen waar de specifieke problemen en knelpunten behandeld worden.
Het FANC heeft aldus een relatie opgebouwd met de E.I. en de uitbaters van de nucleaire installaties met als doel een volledig controle- en inspectie-systeem te realiseren dat effectief, coherent en efficiënt is en dat leidt tot een hoog niveau van nucleaire veiligheid en stralingsbescherming op het Belgische grondgebied.
De uitbaters blijven verantwoordelijk voor de veilige uitbating van hun installaties en als dusdanig zijn het de interne diensten voor Fysische Controle / Veiligheid van elke uitbater die in eerste lijn actief bezig zijn om de nucleaire veiligheid te waarborgen en te verbeteren.
De erkende instellingen, die in opdracht en onder eindverantwoordelijkheid van het FANC de systematische veiligheidscontroles als voornaamste taak hebben, zetten een effectief van 40 à 45 personen in ten behoeve van deze inspecties in de klasse I installaties.
Binnen het FANC zijn een 25-tal experten, waarvan meer dan de helft met specifieke controle opdrachten, actief bezig met de aspecten rond nucleaire veiligheid in en rond de klasse 1 installaties.
(1) Dit is een instelling, erkend door het FANC, die op systematische wijze controles uitvoert onder de verantwoordelijkheid van het FANC.
(2) De Wetenschappelijke Raad heeft o.a. tot taak advies uit te brengen voor het afleveren van vergunningen voor nieuwe nucleaire installaties of bij het hernieuwen, uitbreiden of wijzigen van bestaande vergunningen van grote nucleaire installaties
